Sabah Ezânı:
            Sabah Ezânı “sabâ” makâmında okunur. “Es salâtü hayrun mine’n nevm” (Namaz uykudan daha hayırlıdır) kısmında, diğer ezanlardan farkını ve mânâyı vurgulamak için, geçki yapılarak sabâ makâmı bu kısımda “Hüseynî”, “Dilkeşhâverân”, “Bestenigâr” gibi makâmlar yapılabilir. Bu makâmlar sabah vaktinde etkili olan makamlardandır. Sonunda yine sabâ makâmıyla bitirilir. (Sabâ makâmında ezâna örnek)

            Öğle Ezânı:
            Öğle Ezânı genellikle “Uşşak” veya makâmın seyir özellikleri  itibâriyle “Bayâtî” makâmında okunur.
                                                         (Uşşak makâmında ezâna örnek)

            İkindi Ezânı:
            İkindi ezânı “Hicâz” makâmında okunur.
                                                         (Hicâz makâmında ezâna örnek)

            Akşam Ezânı:
            Akşam Ezânı “Segâh” makâmında okunur. Diğer vakitlere nazaran daha çabuk ve acele okunması âdet olmuştur.
                                                         (Segâh makâmında ezâna örnek)                                                    

            Yatsı Ezânı:
            Yatsı Ezânı “Rast” makâmında okunur. Rast makâmı canlılık veren, zindelik veren bir makâm olması itibâriyle, günün son saatlerinde yorgun düşmüş insanlar rast makâmının etkisi ile hareketlenerek canlanırlar.
                                                         (Rast makâmında ezâna örnek)

            Bu tertipler bâzen değişik şekillerde intikâl etmişlerse de, en yaygın ve makâmların vakitlere göre etkileri göz önünde bulundurulursa en uygun şekli böyle olduğu kanâatini taşıyoruz.

            İç Ezân:
            Bu ezân da Cum’â günü Cum’â Namâzı’nda ilk sünnet kılındıktan sonra hatip hutbe okumak için minbere çıktığında okunan ezândır. Öğle Ezânı gibi bayâtî veyâ uşşâk makâmında okunur.

Sayfanın Başına Dön

            Salâ :
            Peygamber Efendimiz (S.A.V.) Efendimiz için okunan, Allâh’ın bağışlaması ve selâmının onun üzerine olması dileğini ifâde eden duâlara “salâvat”, “salâvât-ı şerîfe” denir. . Sözleri “Allâhümme salli alâ seyyidinâ Muhammed” şeklindedir. Minârelerden okunan  şekline “Salâ” denir. Eskiden akşam ezânı dışında, Öğle,  İkindi ve Yatsı Ezânlarından sonra, Sabah Ezânından önce salâlar verilirdi. irticâlen okunan, bir kısmı da bestelenmiş olan duâlardır. Daha çok, “salâ okumak” yerine “salâ vermek” tâbiri kullanılır.
            Salâlar eskiden her ezandan sonra, ezânın okunduğu makâmdan irticâlen okunurdu. Sabah ise ezândan önce verilirdi. Ayrıca mübârek gün ve gecelerde ezândan önce verilmesi ve ezândan önce de bir kasîde okunması âdet olmuştur.
            Salânın sözleri içinde, Peygamber Efendimiz için söylenen “Yâ Rasûulâllâh, Yâ Habîbâllâh, Yâ Nebiyyallâh, Ya Rahmeten lil âlemîn, Yâ Nûra arşillâh...” gibi ifâdeler yer alır.
            Sabah okunan salâ pek yaygın olarak, bestesi “Hatib Zâkiri Hasan Efendi”ye âit “Dilkeşhâverân” makâmındaki “Sabah Salâsı” adıyla bilinen salâdır.
            Fakat günümüzde salâ neredeyse okunmaz olmuştur. Önceleri ezânlardan sonra okunduğunu ifâde etmiştik. Anadolu’da bir çok yerde mübârek günlerde, sabah ve gecelerde hâlâ pek yaygın olarak okunmasına rağmen, (buralarda salâ ile birlikte minârelerden kasîde ve ilâhiler de okunmaktadır) ilmin ve san’atın beşiği olan İstanbul gibi bazı büyük şehirlerde, değil ezânlardan sonra, mübârek gün ve gecelerde, hattâ Ramazan’da bile okunmaz olmuştur. Bu uygulamanın “diyânet” veya “bölge müftülüğü” tarafından “gereksiz” ya da “bid’at” olduğu gerekçesiyle okutulmaması ise acınacak bir durumdur. Şu anda yaygın olarak “Dilkeşhâverân Sabah Salâsı” olarak bilinen salâ minârelerden “cenâze salâsı” okunmaktadır. Cum’â ve Ramazan gecelerinde ise bâzı küçük câmilerde, görevlilerin kendi tasarrufu olarak okunmaktadır.
            Bizde ecdâdın bize mîrâsı olan bu uygulama kısıtlanırken, bâzı Arap ülkelerinde ezânlardan sonra sâla verilmesi âdeti hâlâ devâm etmektedir. Halbuki en azından mübârek gün ve gecelerde, mübârek günlerin sabahlarında verilebilir. Ramazan ayında sahurdan sonra imsâki belirtmek için verilebilir. 

            Cum’â ve mübârek gün ve gecelerde Salâ:
            Cum’â günleri Öğle namâzının vaktinde Cum’â namâzı kılındığı için ezândan yaklaşık bir saat kadar önce salâ verilir. Bu salâ “Dilkeşhâverân Sabah Salâsı”nın yaygın olarak bilinmesinden dolayı Dilkeşhâverân veyâ Hüseynî makâmında okuna gelmiştir. Aslında herhangi bir makâmda okunabilir ve uzun okunduğu takdirde çeşitli makâmlara geçki yapılabilir.
            “Es salâtü ve’s selâmü aleyke yâ Rasûlâllâh”
            “Es salâtü ve’s selâmü aleyke yâ Habîballâh”
            “Es salâtü ve’s selâmü aleyke yâ Nebiyyallâh”
            “Es salâtü ve’s selâmü aleyke yâ seyyidel evvelîne ve’l âhhirîn”
            “Ve selâmün alel mürselîn”
            “Ve’lhamdü li’llâhi Rabbi’l âlemîn”
            Peygamber Efendimiz (S.A.V.)’in sıfatlarını ihtivâ eden bölümler makâmın durumuna göre uzatılabilir. Ezân..

            Sabah Salâsı:
            “Hatib Zâkiri Hasan Efendi”nin bestesi olarak bilinen bu salâ, eskiden minâreden sabah ezânlarından önce verilirdi. Dilkeşhâverân makâmındadır ve sözleri şöyledir:
           “Es salâtü ve’s selâmü aleyke yâ Rasûlâllâh”
           “Es salâtü ve’s selâmü aleyke yâ Habîballâh”
           “Es salâtü ve’s selâmü aleyke yâ Nebiyyallâh”
           “Allâh, Allâh, Allâh, Allâh
           “Ya hazreti Mevlâ”

           Bayram Salâsı:
            Ramazan ve Kurbân Bayramlarında “Sabah Namazı” ile “Bayram Namazı” arasında okunur. Bayâtî makâmındadır ve bunun da bestesi  “Hatip Zâkiri Hasan Efendi”ye âittir. İki mûsikî cümlesinden oluşur. Bir müezzin tarafından solo kısımları okunur. Berâber okunan kısımları diğer müezzinlerin ve cemâatin iştirâkiyle okunur. Bu salâ da maâlesef artık bilinmemekte ve okunmamaktadır.

          Cenâze Salâsı:
            Cenâze salâsı vefât eden bir Müslüman’ın vefâtını îlân etmek için minârelerden verilir. Sözleri vefât edene rahmet, af ve mağfiret dileyen duâlar ihtivâ eder. Her insanın hayâtının sona ereceği, sonsuz olanın ancak Allâh olduğunu anlatan âyetlerden de okunur. Genellikle hüzün verici bir makam olduğu için “Sabâ” makâmında irticâlen (emprovize olarak) okunur. Salânın uzunluğuna göre  makam geçkileri yapılır.
            “Salâ, salâ, sâlâââ,
            “Ya muhavvile’l havli ve’l ahvâl, havvil hâlenâ ilâ ahseni’l hâl”
            “Salâ”
            “Accilû bi's salâti gable'l fevt, ve accilû bi't tevbeti gable'l mevt”
            “Salâ”
            Küllü nefsin zâigatü’l mevt, sümme ileynâ türce’ûn”
            “Salâ”
            İnnâ li’llâhi ve innâ ileyhi râci’ûn”
            “Salâ”
            “Ya Seyyidel evvelîne ve’lâhirîn ve selâmün ale’l mürselîn, ve’l hamdü li’llâhi rabbi’l âlemîn”
            Sonunda da vefât edenin ismi söylenir. Bu cenâze salâsı Anadolu'da, bilhassa Konya'da  meşhurdur. Fakat İstanbul’da maalesef bilinmemektedir. Bir cenâze olduğu zaman minâreden Cum’â günü ezândan önce verilen salânın aynısı verilmektedir.

            Hüseynî Cenâze Salâsı:
            Bestesi “Hatip Zâkiri Hasan Efendi”ye âit bu salâ minâreden değil, cenâze musallâdan alındıktan sonra kabre götürülünceye kadar okunur. Kabre gidenlerin arasında müezzin ya da okumaya yetkili kişilerce okunur. Bâzı bölümleri bir kişi tarafından, diğer kısımları berâberce okunur.
            Şimdi bu salâ da bilinmediği için bir cenâze olduğunda “Dilkeşhâverân Sabah Salâsı” olarak bilinen salâ okunmaktadır. Ya da aynı salâ “Hüseynî” makâmında okunmaktadır.

Sayfanın Başına Dön

            Kâmet:
            Minâreden okunan ezânı müteâkip namaz ibâdeti başlar. Önce Peygamber Efendimiz (S.A.V)'in kılmış olduğu ve Müslümanlarca da O'na uyularak kılınan sünnet namazlar kılınır. Bundan sonra "farz" olan yâni Allah (C.C) tarafından kılınması emredilen namaz kılınır ki bundan önce "kâmet" getirilir. Kâmet müezzin tarafından okunur. Sözleri ezân gibidir fakat "hayye ale'l felâh"lardan sonra iki def'â "kad kâmeti's salâh" sözü ilâve edilir. Ezândan daha serî bir şekilde okunur.  İki def'â okunan cümleler birleştirilerek okunması da kâmetin özelliklerindendir. Ezânın okunduğu makamda veya ezânda olduğu gibi vaktin özellikleri düşünülerek istenilen makâmda okunabilir. Bundan sonra imamın önderliğinde farz namaz kılınır.

Sayfanın Başına Dön
 

          Tesbîhât:
            "Tesbîh" Cenâb-ı Allâh'ı şânına lâyık sıfatlarla ve her türlü noksan sıfatlardan uzak olduğunu ve yüceliğini idrâk ederek anmak demektir. İmamın önderliğinde farz namaz kılındıktan sonra "Tesbîhât" denilen kısım başlar. İmam farz namazın sonunda selâm vererek namazı sona erdirir. Bundan sonra müezzin imâmın selâm verirken kullandığı perdeden ve makamdan:
           "Allâhümme ente's selâmü ve minke's selâm, tebârâkte yâ ze'l celâli ve'l ikrâm" duâsını okur. Cemâat kalkarak eğer kılınacak son sünnet varsa herkes münferid olarak son sünneti kılar. Son sünnet kılındıktan sonra veya son sünnetin olmadığı bir vakitse müezzin "Alâ rasûlinâ salâvât" der. Herkes içinden Peygamber Efendimiz'e salât ü selâm getirir. Müezzin okuduğu makâmın devâmı olarak veyâ istediği makâma geçki yaparak :
           "Sübhâna'llâhi ve'l hamdü li'llâhi ve lâ ilâhe illâ'llâhü va'llâhü ekber ve lâ havvle ve lâ kuvvete illâ bi'llâhi'l aliyyi'l azıym" der. Yine herkes içinden "Âyete'l Kürsî" diye bilinen ve "Allâhü lâ ilâhe illâ hüve'l hayyü'l kayyûm" diye başlayan, Bakara Sûresi'nin 255. âyetini okur. Daha sonra müezzin :
           "Ve hüve'l aliyyü'l azıymü zü'l celâli sübhânallâh" der ve "tesbih çekmek" diye de ifâde edilen "tesbih duâları" başlamış olur. İçinden 33 defâ "sübhânâllâh" denir. Müezzin bu defâ :
           "Alâ ni'meti'l islâmi dâimeni'lhamdülillâh" der. Yine içinden 33 defâ "elhamdüllillâh" denir. Müezzin :
           "Rabbi'l âlemîne teâlâ şânühü'llâhü ekber" der ve herkes içinden 33 defâ "Allâhü ekber" der. Böylece Allâh (C.C.), 99 defâ tesbîh edilmiş olur. "Allâhü ekber" lafzı da 33 kere söylendikten sonra  müezzin son olarak : 
           "Lâ ilâhe illâ'llâhü vahdehû lâ şerîke leh. Lehü'l mülkü ve lehü'l hamdü ve hüve alâ külli şey'in kadîr" dedikten sonra "Sübhâne Rabbiye'l aliyyi'l a'le'l vehhâb" diyerek tesbih duâsını bitirir. Müezzin burada duâyı, icrâ ettiği makâmı karâr perdesinde bitirir. Akabinde imam ve cemâat ellerini açarak duâya başlarlar. 

Sayfanın Başına Dön
 

 
            Mihrâbiye:  
         Duânın sonunda imam bâzı vakitlerde Kur'ân-ı Kerîm'den muhtelif âyetlerden okur. Yaklaşık yarım sayfa veyâ on satır civârında okunan bu âyetlere "Aşır" denir ki imam bunu (namaz kıldırdığı yer olan) "mihrâb"dan  okuduğu için "mihrâbiye" adını alır. Bunu da imam istediği makamdan veyâ o anda hâkim olan makamda okuyabilir. İmam isterse müezzine işâret ederek "mihrâbiye"yi  ona okutabilir. "Mihrâbiye" nin sonunda "Fâtihâ Sûresi" okunur ve câmideki ibâdet sona ermiş olur. 

Sayfanın Başına Dön
 

           
            Cumhur Müezzinliği:  
         Günümüzde unutulduğu için uygulanamaz olmakla birlikte, bilhassa "Selâtıyn Câmileri"nde yukarıda anlatılan müezzinlik vazîfesi, bir kaç müezzinin birlikte icrâ edilmesi ile "Cumhur Müezzinliği" adını alırdı. "Selâtıyn Câmileri"nde (Sultanların yaptırdıkları câmiler) bir kaç müezzin görev yapardı. (Günümüzde de bir kaç müezzin vardır fakat eskiden bu sayı oldukça fazlaydı.)
            Ezân okunduktan sonra "akşam namazı" haricindeki vakitlerde "sünnet" kılındıktan sonra müezzinlerden biri makam yapmadan fakat serî ve nidâ şeklinde :
            "Rasûl-i Ekrem ve Nebiy-yi Muhterem, sultânü'l enbiyâ, burhânü'l asfiyâ Hazret-i Muhammed Mustafâ sallâ'llâhü aleyhi ve sellem Efendimiz Hazretleri'nin, mübârek, mutahher, münevver rûh-i saâdetlerine salâvât-i şerîfe getirenlerin ilâhî âhir ve âkıbetleri hayrolaaa..
            Âl-i ezvâc-i tâhirât, evlâd-ı Rasûl, ashâb-ı güzîn ve rusul-i fihâm hazerâtının cümle ervâh-ı kudsiyeleri içün, pîri'l müezzinîn Hazret-i Bilâl-i Habeşî radıya'llâhü anh Hazretleri'nin, bu câmînin bânîsi (burada câmiyi yaptıran zâtın adı zikredilir)......'nin, bugüne kadar güzerân eylemiş eimme, hutebâ, müezziniyn ve kayyûmiynin, sâhibü'l hayrât ve'l hasenât ervâhı içün  ve kâffe ehl-i îmân ervâhı içün, Allah rızâsı içün el-Fâtihâh" der ki buna "Gülbank" denir.
            Herkes içinden "Fâtihâ Sûresi"ni okuduktan sonra bir müezzin "eûzü besmele"  çekerek üç defâ "İhlâs Sûresi" ni okur. Bu vesîleyle "İhlâs Sûresi"nin okunmasından dolayı "Hatim" (Kur'ân-ı Kerîm'in tamamının okunması) sevâbı kazanılmış oluyordu. İhlâs'ların sonunda "Fâtihâ" okunur ve bir başka müezzin ayağa kalkarak "yukarıda anlattığımız gibi "Kâmet" eder. Farz namaz kılındıktan sonra bir müezzin "Allâhümme ente's selâmü..." duâsını okur. "Alâ rasûlinâ salâvât" dedikten sonra müezzinler koro hâlinde "Salât-i Münciye" duâsını okurlar ki şudur :
            "Allâhümme salli alâ seyyidinâ Muhammedi'v ve alâ âli seyyidinâ Muhammed. Salâten tüncînâ bihâ min cemî'il ahvâli ve'l âfât ve takdıylenâ bihâ cemîa'l hâcât ve tüdahhirunâ bihâ  min cemî'i's seyyiât ve terfe'unâ bihâ 'indeke a'le'd deracât tübelliğunâ bihâ aksa'l ğâyât min cemî'il khayrâti fi'l hayâti ve ba'de'l memât. Hasbüna'llâhü ve ni'me'l vekîl (3 kere) ni'me'l mevlâ ve ni'me'n nesıyr"
            Bu duânın sonunda diğer bir müezzin yukarıda bahsettiğimiz "Sübhâna'llâhi ve'lhamdü li'llâhi ..." duâsını okur ve normalde herkesin içinden okuduğu "Âyete'l Kürsî"yi bir müezzin çok ağır olmamak sûretiyle makamlı bir şekilde okur. Âyete'l Kürsî'nin sonunda :
            "Zü'l celâli sübhâna'llâh" der ve tesbihlere başlanır. Fakat burada da bir müezzin "sübhâna'llâh"ları sesli olarak 7 veyâ 11  kere birbirine bağlı olarak icrâ ettiği makamda söyler. (Sübhâna'llâhi sübhâna'llâhi sübhâna'llâhi sübhâna'llâh" şeklinde.) genellikle aynı müezzin :
            "Zü'l kemâli'lhamdü lillâh" der ve diğer bir müezzin 33 kere içten okunan "elhamdü lillâh"ları 7 veyâ 11 kere yine birbirine bağlı olarak okur. (Elhamdü lillâhi'l hamdü lillâhi'l hamdülillâh şeklinde.) Bu müezzin "elhamdülillâh"ların  sonunda "zü'l kudrati'llâhi ekber" der başka bir müezzin 7 veyâ 11 kere birbirine bağlı olarak "Allâhü ekber"leri okur  (Allâhü ekbera'llâhü ekbera'llâhü ekber şeklinde) ve "Lâ ilâhe illâ'llâhü vahdehû lâ şerîke leh. Lehü'l mülkü ve lehü'l hamdü ve hüve alâ külli şey'in kadîr" diye devâm eder. En sonda okunan "Sübhâne Rabbiye'l aliyyi'l a'le'l vehhâb" duâsını müezzinler koro şeklinde okuyarak tesbîhâtı bitirirler. Bundan sonra imam mihrâbiye okur.
          
            Eğer cenâze varsa :
            Eğer namaz kılınırken câminin musallâsında namazı kılınıp defnedilmek üzere bekleyen bir cenâze varsa, "Allâhümme ente's selâmü..." duâsından sonra tesbîh duâsı yapılmaz ve tesbîh çekilmez. Müezzin "Alâ rasûlinâ salâvât" dedikten sonra "Sübhâna'llâhi ve'lhamdü li'llâhi ..." duâsını da okur ve ardından  "eûzü besmele"  çekerek "Âyete'l Kürsî"yi yürükçe ve makamlı olarak okur. "Âyete'l Kürsî"nin sonunda musallada bir cenâze beklediğini ifâde eden âyetlerden herhangi birini okuyarak duâya bağlar. Bu âyetlerden bâzıları şunlardır :
            "İnna'llâhe yağfiru'z zünûbe cemîâ. İnnehû hüve'l ğafûru'r rahıym" 
            "Küllü nefsin zâigatü'l mevt. Sümme ileynâ türce'ûn"
            "İnnâ li'llâhi ve innâ ileyhi râci'ûn"

Sayfanın Başına Dön